Dhukkubbii mataa ganama hirribaa ka’uun dhufu: sababoota fi furmaata
Waking up with a headache: common causes and what helps
Viidiyoo · Ethio Tebib Afaan Oromoo
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-31
Maal jechuudha?
Namoonni tokko tokko ganama hirribaa yoo ka’an dhukkubbii mataa qabu. Yeroo baay’ee dhukkubbiin mataa kun dhibee cimaa irraa hin dhufu; sababa jireenya guyyaa guyyaa irraa dhufa, sababa sana sirreessuunis ni fooyya’a.
Sababoota baratamoo
- Bishaan gahaa dhabuu (dehydration): galgala hirriba dura fi ganama bishaan dhuguu dhabuun qaama keessatti bishaan hir’isa. Dhukkubbiin mataa mallattoo bishaan dhabuu keessaa tokko.
- Buna ykn shaayii dhiisuu: namoonni yeroo hunda buna ykn shaayii baay’inaan dhugan, yeroo dhiisan (fakkeenyaaf halkan guutuu) dhukkubbii mataa qabachuu danda’u (caffeine withdrawal).
- Garaa duwwaa rafuu: nyaata malee hirribatti deemuun, ganama dhukkubbii mataatiin ka’uu fida. Nyaata dhiisuun sababa dhukkubbii mataa baratamaa keessaa tokko.
- Hirriba ciccitaa ykn hirriba gahaa dhabuu: keessumaa namoota ulfaatina qaamaa baay’ee qabanii fi daa’imman halkan sagalee cimaa (snoring) baasan irratti mul’ata. Kun hafuura dhaabbachuu yeroo hirribaa (sleep apnoea) ta’uu danda’a; dhibeen kun ganama dhukkubbii mataa, guyyaa dadhabbii fi xiyyeeffannaa dhabuu fida.
- Dhiphina fi yaaddoo baay’ee (stress).
Sababoota biroo: alkoolii dhuguu, rakkoo ijaa, haala taa’umsaa gaarii hin taane fi qoricha dhukkubbii baay’ee fudhachuu.
Mallattoolee balaa
Dhukkubbii mataa wajjin kanneen armaan gadii keessaa tokko yoo jiraate, hatattamaan mana yaalaa deemaa. Finfinnee keessatti ambulaansii Fannoo Diimaa 907 bilbilaa; bakka biraa tajaajila hatattamaa naannoo keessanii:
- Dhukkubbiin tasa jalqabee baay’ee cimaa yoo ta’e.
- Qaamni ykn fuulli yoo laafe ykn yoo duudaa’e, dubbachuu, deemuu ykn yaadachuu yoo dadhabdan.
- Yoo kufaatii (seizure) qabdan, yoo burjaajjoftan ykn hirribni baay’ee yoo isin qabe.
- Ho’a qaamaa ol’aanaa, morma jabaachuu ykn ifni yoo isin rakkise.
- Argaan yoo isin jalaa bade.
- Ji’oota 3 darban keessatti mataan yoo isin miidhame.
Dhukkubbii mataa wajjin garaa garagaluu, rakkoo ijaa, ykn dhukkubbii qufaan, haqxuu fi gad jedhuun hammaatu yoo qabaattan, guyyaa sana ogeessa fayyaa bira deemaa.
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Galgala hirriba dura fi ganama yeroo hirribaa kaatan, yoo xiqqaate bishaan kubbaayyaa tokko dhugaa; guyyaa guutuu bishaan gahaa dhugaa.
- Garaa duwwaa hin rafinaa; nyaata hin dhiisinaa.
- Buna ykn shaayii baay’inaan dhugdan suuta jedhaa hir’isaa; tasa dhiisuun dhukkubbii mataa fiduu danda’a.
- Guyyaa hunda sa’aatii walfakkaatu rafaa ka’aa; hirriba gahaa argachuuf yaalaa.
- Dhiphina hir’isuuf boqonnaa, sochii qaamaa fi hafuura tasgabbaa’e fayyadamaa.
- Alkoolii hin dhuginaa; yeroo dheeraaf iskiriinii ilaaluun ija hin dadhabsiisinaa.
- Dhukkubbiin mataa yoom akka dhufu fi maal akka kakaasu galmeessuun sababa isaa beekuuf gargaara.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Kana hunda gootanii dhukkubbiin mataa ganamaa yoo irra deddeebi’e ykn yoo hin fooyyoofne; sababni isaa dhibeewwan gurguddaa biroo ta’uu waan danda’uuf.
- Yeroo hunda dhukkubbii mataa yoo qabaattan ykn dhukkubbiin yoo hammaachaa deeme.
- Yeroo rafuu sagalee cimaa yoo baaftan, hafuurri keessan yoo dhaabbatu ykn guyyaa baay’ee yoo dadhabdan.
- Daa’imni dhukkubbii mataa hammaachaa deemu ykn halkan isa dammaqsu yoo qabaate.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Dhukkubbiin mataa ganamaa kiyya maal irraa dhufuu danda’a?
- Dhiibbaa dhiigaa kiyya safaruun ni barbaachisaa?
- Hafuura dhaabbachuu yeroo hirribaa qabaachuu kiyyaaf qorannoo barbaadaa?
- Qorichi dhukkubbii ani fudhadhu dhukkubbii mataa dabalaa jiraa?
Maddoota
- https://www.nhs.uk/conditions/headaches/
- https://www.nhs.uk/conditions/sleep-apnoea/
- https://www.nhs.uk/conditions/dehydration/
- https://medlineplus.gov/caffeine.html
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
ራስ ምታት
ማይግሬን
የእንቅልፍ ትንፋሽ መቆራረጥ
Hirriba gahaa dhabuu: miidhaa sammuu fi qaama irratti fidu
Halkan gahaa rafnee guyyaa dadhabuu: sababoota baratamoo fi yoom ogeessa bira deemuu qabna
Dhiibbaa dhiigaa olka’aa Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa