Halkan gahaa rafnee guyyaa dadhabuu: sababoota baratamoo fi yoom ogeessa bira deemuu qabna
Tired during the day even after a full night: common causes and when to see a doctor
Viidiyoo · Ethio Tebib Afaan Oromoo
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-31
Maal jechuudha?
Yeroo tokko tokko dadhabuun waan baratamaadha. Garuu halkan sa'aatii 7 hanga 8 rafnee, guyyaa guutuu dadhabbii ykn hirribni nu qabaa yoo oolle, rakkoon baay'ina hirribaa osoo hin taane qulqullina hirribaa ykn dhibee biraa ta'uu danda'a.
Sababoota baratamoo:
- Haala jireenyaa: nyaata fayyaa hin qabne (fakkeenyaaf sukkaara baay'ee), bishaan gahaa dhuguu dhabuu, sochii qaamaa dhabuu fi guyyaa guyyaan sa'aatii adda addaatti rafuu.
- Bilbila siree irratti: ifni bilbilaa fi televiziyoonaa yeroo rafuuf dhihaatu sammuu dammaqsa; hirribni gadi fagaatu hin argamu.
- Dhiphina fi yaaddoo: dhiphinni hirriba boqonnaa hin kennine fida.
- Buna fi alkoolii: bunni (kaafeeyiniin) hirriba jeequu danda'a. Alkooliin hirriba fiduu danda'a, garuu hirribni sun gadi fagaataa miti.
- Hirriba keessatti hargansuu dhaabuu (sleep apnoea): hargansuun hirriba keessatti dhaabbatee deebi'a. Mallattoon isaa harriisuu cimaa, hargansuu dhaabuu ykn sagalee hudhamuu, ganama dhukkubbii mataatiin ka'uu fi guyyaa hirribni baay'ee nama qabuudha.
- Dhibee qaama keessaa: hir'ina vaayitamiinii B12, dhiigni hir'achuu sababa hir'ina sibiilaa (iron deficiency anaemia) fi hormoonii taayiroyidii hir'achuu (underactive thyroid). Hundi isaanii dadhabbii fidu; qorannoo dhiigaatiin adda baafamu.
Dhiphinni, gaddi (depression), jijjiirama hormoonii (ulfa, laguu dhaabbachuu) fi qorichoonni tokko tokkos dadhabbii fiduu danda'u.
Mallattoolee balaa
Dadhabbii waliin kanneen armaan gadii yoo jiraatan ogeessa fayyaa dafaa ilaalaa:
- Ulfaatinni qaamaa sababa malee yoo hir'ate.
- Hargansuun yoo isin dhiphise, onneen yoo isin rukute ykn yoo isin dukkanaa'e.
- Dhiigni haala hin baratamneen yoo isin irraa ba'e.
- Rifeensi yoo baay'ee isin irraa harca'e, ykn amalli fi miirri keessan yoo jijjiirame.
- Hirriba keessatti hargansuun akka dhaabbatu ykn akka hudhamtan namni yoo isinitti hime.
- Of miidhuuf yaaduun yoo isin qabe; hatattamaan gargaarsa barbaadaa.
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Guyyaa hundumaa sa'aatii tokkichatti rafaa, sa'aatii tokkichatti ka'aa.
- Yeroo rafuuf dhihaattan bilbila fi televiziyoona hin ilaalinaa.
- Bishaan gahaa dhugaa.
- Yeroo yeroon nyaata fayyaa qabeessa nyaadhaa; sukkaara baay'ee hir'isaa.
- Guyyaa guyyaan sochii qaamaa godhaa.
- Buna, shaayii fi dhugaatii kaafeeyinii qaban galgala hir'isaa.
- Alkoolii hir'isaa, keessumaa yeroo rafuuf dhihaattan.
- Dhiphina hir'isuuf boqonnaa, sochii qaamaa ykn nama amantan waliin haasa'uu yaalaa.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Dadhabbiin sababa hin beekamneen torbanoota muraasaaf yoo ture.
- Dadhabbiin hojii guyyaa guyyaa keessan yoo jeeqe.
- Dadhabbii waliin ulfaatina qaamaa jijjiiruu, rifeensa harca'uu ykn jijjiirama miiraa yoo argitan.
- Hirriba keessatti harriisuu cimaa, hargansuu dhaabuu ykn hudhamuu yoo qabaattan.
Ogeessi fayyaa qorannoo dhiigaa (fakkeenyaaf dhiiga, vaayitamiinii B12, sibiilaa fi taayiroyidii) gochuu danda'a. Yaaliin sababa irratti hundaa'a.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Dadhabbii kiyya sababni isaa maal ta'uu danda'a?
- Qorannoo dhiigaa naaf barbaachisaa?
- Hirriba keessatti hargansuu dhaabuu qabaachuu danda'aa?
- Qorichoonni ani fudhadhu dadhabbii fidu danda'uu?
Maddoota
- https://www.nhs.uk/conditions/tiredness-and-fatigue/
- https://www.nhs.uk/live-well/sleep-and-tiredness/self-help-tips-to-fight-fatigue/
- https://www.nhs.uk/conditions/sleep-apnoea/
- https://www.nhs.uk/conditions/insomnia/
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
የእንቅልፍ ትንፋሽ መቆራረጥ
የእንቅልፍ እጥረት፦ በአእምሮና በሰውነት ላይ የሚያመጣው ጉዳት
Dhiphina sammuu (yaaddoo): waan gargaaru fi yoom gargaarsa barbaaduu qabna
Jireenya fayyaa qabeessa jiraachuuf: gorsa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa