Dhiphina sammuu (yaaddoo): waan gargaaru fi yoom gargaarsa barbaaduu qabna
Anxiety: everyday steps that help and when to get support
Viidiyoo · Dr. Abera Olani
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-30
Maal jechuudha?
Namni hundi yeroo tokko tokko ni yaadda’a; fakkeenyaaf yeroo qormaataa ykn rakkoo hojii. Kun idilee dha, yeroo rakkoon sun darbe ni hir’ata. Dhiphinni sammuu (anxiety disorder) garuu yeroo yaaddoon cimaa, to’achuuf rakkisaa fi yeroo dheeraa turu, akkasumas waan salphaa irratti iyyuu dhufu dha.
Mallattoolee beekamoo:
- Yaaddoo guddaa fi to’achuu dadhabuu.
- Hirriba dhabuu, aaruu, boqonnaa dhabuu ykn xiyyeeffachuu dadhabuu.
- Dafanii dadhabuu fi qaama cimsuu (tension).
- Onneen saffisaan rukutuu, dafqu, hollachuu ykn garaa jeequu.
Dhiphinni sammuu mukaa’uu, alkoolii fi araada fayyadamuu fi yaada of miidhuu irratti carraa dabaluu danda’a. Dadhabina amalaa miti; ni yaalama.
Mallattoolee balaa
Kanneen armaan gadii yoo jiraatan, hatattamaan gargaarsa barbaadaa:
- Yaada of ajjeesuu ykn of miidhuu.
- Dhukkubbii laphee, hargansuu dadhabuu ykn of wallaaluu; kun dhibee onnee ta’uu waan danda’uuf hatattamaan mana yaalaa deemaa.
- Dhiphinni cimaa nyaachuu, hirriba ykn of eeguu yoo dhowwe.
- Ijoollee fi dargaggoo irratti: mana barumsaa deemuu dide, kophaa ta’uu ykn waa’ee du’aa dubbachuu; maatiin ogeessa fayyaa haa mariisisan.
Gargaarsa hatattamaa: US 988 ykn 911; Finfinneetti ambulaansii Fannoo Diimaa 907; bakka biraatti tajaajila hatattamaa naannoo keessanii.
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Walitti dhufeenya: maatii fi hiriyyoota wajjin yeroo dabarsaa; yaada keessan nama amantanitti himaa, isaanis dhaggeeffadhaa.
- Waan isin dhiphisu adda baasaa: kan furamuu danda’u furaa; kan hin dhabamne ammoo dursitanii itti qophaa’aa.
- Namoota biroo gargaaraa: hawaasa keessatti gargaaruun gammachuu sammuu fida.
- Hirriba gahaa rafaa: hirriba dhabuun dhiphina hammeessa.
- Har’aa fi boru irratti xiyyeeffadhaa: waan darbe irratti deddeebi’anii yaaduu hir’isaa.
- Sochii qaamaa: deemsa, fiigicha ykn ispoortii yeroo hunda godhaa; muuziqaa dhaggeeffachuu fi waan isin bashannansiisu godhaa.
- Waan haaraa baradhaa: jireenya guyyaa guyyaa jijjiiruun ni gargaara.
- Buna, shaayii fi dhugaatii humnaa hir’isaa; nyaata fayyaa qabeessa nyaadhaa.
- Alkoolii, sigaaraa fi araada dhiphina hir’isuuf hin fayyadaminaa; isaan rakkoo hammeessu.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Yaaddoon jireenya guyyaa guyyaa, hojii ykn barumsa yoo gufachiise.
- Gargaarsa mana keessaatiin yoo hin fooyyoofne.
- Mallattoolee mukaa’uu wajjin yoo dhufe.
- Mallattoolee balaa armaan olii keessaa tokko yoo jiraate, hatattamaan.
Yaalli mariisisuu (talking therapy) yaala ijoo dha; yeroo barbaachisu ogeessi qoricha ajajuu danda’a.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Yaaddoon koo idilee moo dhiphina sammuu yaala barbaadu dha?
- Yaalli mariisisuu kam naaf ta’a?
- Dhukkubni qaamaa mallattoolee kana fidu jiraa?
- Maatiin koo akkamitti na gargaaruu danda’u?
Maddoota
- https://www.nhs.uk/mental-health/conditions/generalised-anxiety-disorder/overview/
- https://www.nhs.uk/mental-health/self-help/guides-tools-and-activities/five-steps-to-mental-wellbeing/
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/anxiety-disorders
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
Mukaa’uu (dipireeshinii): mallattoolee, sababoota fi gargaarsa argachuu
የፓኒክ ጥቃት
ራስን የማጥፋት አደጋ ምልክቶችና የቤተሰብ ምላሽ
የእንቅልፍ እጥረት፦ በአእምሮና በሰውነት ላይ የሚያመጣው ጉዳት Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa