Hirriba gahaa dhabuu: miidhaa sammuu fi qaama irratti fidu
Not getting enough sleep: effects on the mind and body
Viidiyoo · Ethio Tebib Afaan Oromoo
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-31
Maal jechuudha?
Hirriba gahaa dhabuu (sleep deprivation) jechuun sa’aatii gahaa hirriba dhabuu ykn hirriba qulqullina hin qabne rafuu jechuudha. Halkan tokko yoo ta’e dadhabbii fida. Yeroo hunda yoo irra deddeebi’e garuu sammuu fi qaama lamaanuu miidha.
Yeroo rafnu qaamni keenya onnee fi ujummoowwan dhiigaa ni haaromsa, humna ittisa dhibee ni gargaara, sammuun immoo waan guyyaa barate ni qindeessa. Kanaafuu hirribni qananii osoo hin taane, kutaa barbaachisaa fayyaati.
Namoonni ga’eessota ta’an halkan tokkotti sa’aatii 7 hanga 9 rafuun ni gorfama. Daa’immanii fi dargaggoonni kana caalaa barbaadu.
Miidhaa hirriba gahaa dhabuun fidu
- Sammuu: yaaduu, yaadachuu, xiinxaluu fi murtoo kennuu ni hir’isa; waan guyyaa hojjetame dafee irraanfachuu fida.
- Balaa tasaa: hirribni gahaan hin jirre konkolaachisuu fi hojii irratti balaa tasaatiif nama saaxila.
- Dhibeewwan: dhiibbaa dhiigaa ol’aanaa, dhibee onnee fi istirookii (dhiiguu ykn cufamuu ujummoo dhiigaa sammuu) dabaluu danda’a.
- Ulfaatina qaamaa: carraa ulfaatina qaamaa dabaluu ol kaasa.
- Miira: gadda, dhiphinaa fi dipireeshiniif nama saaxila.
- Fedhii walqunnamtii saalaa: keessumaa dubartoota irratti hir’isuu danda’a.
- Gogaa: hirriba gaarii dhabuun gogaa dafee dulloomsuu wajjin walqabachuu danda’a.
- Lubbuu: qorannoon namoota hedduu hordofe akka agarsiisutti, namoonni yeroo hunda hirriba baay’ee gabaabaa rafan carraan du’uu isaanii ol’aanaadha.
Kun hundi “carraa dabala” jechuudha; hirriba dhabuun qofti dhibee kana mirkaneessa jechuu miti.
Mallattoolee balaa
Kanneen armaan gadii keessaa tokko yoo jiraate, hatattamaan ogeessa fayyaa bira deemaa:
- Yaada of miidhuu ykn of ajjeesuu yoo qabaattan. Hatattamaan gargaarsa barbaadaa; Finfinnee keessatti ambulaansii Fannoo Diimaa 907 bilbilaa, bakka biraa immoo tajaajila hatattamaa naannoo keessanii.
- Konkolaachisaa ykn maashinii hojjechaa osoo jirtanii yoo isin rafe ykn balaa tasaa jalaa yoo baraaramtan.
- Yeroo rafuu hafuurri keessan yoo dhaabbatu ykn hafuura dhabdanii yoo dammaqxan.
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Guyyaa hunda, dabalatee dhuma torbanii, sa’aatii walfakkaatu rafaa ka’aa.
- Kutaan hirribaa dukkanaa’aa, callisaa fi qabbanaa’aa haa ta’u.
- Sa’aatii muraasa dura buna, shaayii fi alkoolii hir’isaa; galgala nyaata baay’ee ulfaataa hin nyaatinaa.
- Hirriba dura bilbila, televiziyoonii fi kompiitara dhiisaa.
- Guyyaa sochii qaamaa godhaa; garuu hirribatti dhihaattanii sochii cimaa irraa of eegaa.
- Rafuu yoo dadhabdan, siree irra hin turinaa; ka’aatii waan tasgabbeessu godhaa, yeroo hirribni dhufu deebi’aa.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Torban muraasaaf hirriba dhabuun yoo isin rakkise, hojii ykn jireenya guyyaa keessan yoo miidhe.
- Halkan gahaa rafaa jirtanii guyyaa dadhabbii fi hirribni yoo isin qabe.
- Yeroo rafuu sagalee cimaa (snoring) yoo baaftanii fi namni biraa hafuurri keessan akka dhaabbatu yoo argite.
- Gadda, dhiphina ykn yaaddoon hirriba keessan yoo dhowwe.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Hirriba dhabuun kiyya dhibee biraatiin (fakkeenyaaf dhiphina, hafuura dhaabbachuu yeroo hirribaa) ta’uu danda’aa?
- Qorichi ani fudhadhu hirriba kiyya miidhaa jiraa?
- Qorannoo hirribaa naaf barbaachisaa?
- Hirriba kiyya fooyyessuuf maal jijjiiruu qaba?
Maddoota
- https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep-deprivation/health-effects
- https://www.nhlbi.nih.gov/health/sleep/how-much-sleep
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20469800/
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
Halkan gahaa rafnee guyyaa dadhabuu: sababoota baratamoo fi yoom ogeessa bira deemuu qabna
Dhiibbaa dhiigaa olka’aa
Mukaa’uu (dipireeshinii): mallattoolee, sababoota fi gargaarsa argachuu
Dhiphina sammuu (yaaddoo): waan gargaaru fi yoom gargaarsa barbaaduu qabna
የእንቅልፍ ትንፋሽ መቆራረጥ Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa