Amaloota onnee miidhan kudhan fi akkaataa onnee keenya eegnu
Ten habits that harm the heart and how to protect it
Viidiyoo · Ethio Tebib Afaan Oromoo
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-31
Maal jechuudha?
Dhibeen onnee fi ujummoo dhiigaa (cardiovascular disease) addunyaa irratti sababa du'aa isa jalqabaati. Hedduminaan ujummoon dhiigaa onneetti dhiiga geessu yoo cooma fi wantoota biroon dhiphatu dhufa. Kun dhukkubbii qomaa, dhibee onnee (heart attack) fi istirookii (stroke) fiduu danda'a.
Sababoota tokko tokko, kan akka umurii fi seenaa maatii, jijjiiruu hin dandeenyu. Garuu amaloonni guyyaa guyyaa hedduun keenya harka keenya jiru. Amaloota onnee miidhan kudhan kana beekuun fi jijjiiruun carraa dhibee onnee hir'isa:
- Yeroo dheeraaf taa'uu, fakkeenyaaf televiziinii ilaaluun sochii malee taa'uu.
- Halkan yeroo rafan kurruufuu (qoquu). Kurruufuun cimaan, keessumaa yoo hafuurri hirriba keessatti dhaabbatu, mallattoo rakkoo hirribaa (sleep apnea) ta'uu danda'a; rakkoon kun dhibee onneetiin walqabata.
- Sababoota adda addaatiin hirriba gahaa dhabuu.
- Ilkaan keenya sirriitti qulqulleessuu dhiisuu. Dhibeen irgaa ilkaanii dhibee onneetiin akka walqabatu qorannoon agarsiisa; garuu inni sababa isaa ta'uu isaa ammallee hin mirkanoofne. Qulqullinni afaanii fayyaa guutuuf barbaachisaadha.
- Sammuun baay'ee dhiphachuu (stress).
- Araada akka tamboo fi alkoolii fayyadamuu.
- Nyaata cooma baay'ee of keessaa qabu nyaachuu.
- Nyaata soogiddi itti baay'ate nyaachuu. Soogiddi baay'een dhiibbaa dhiigaa olkaasa.
- Dhiibbaa dhiigaa olka'aa qabaachaa osoo hin yaalamin turuu.
- Ulfaatina qaamaa olka'aa qabaachuu.
Mallattoolee balaa
Kanneen keessaa tokko yoo jiraate hatattamaan gargaarsa fayyaa barbaadaa (Finfinnee keessatti ambulaansii Fannoo Diimaa 907; biyya biraa keessatti lakkoofsa balaa naannoo keessanii). Ofii keessaniin konkolaachiftanii hin deeminaa:
- Qoma dhukkubbii ykn qoma cuqqaasuu, keessumaa kan gara harkaa, mormaa, eegee ykn dugdaatti darbu.
- Hafuura baafachuu dadhabuu, dafqa qorraa, garaa raafamuu ykn of wallaaluu dhukkubbii qomaa wajjin.
- Fuulli gara tokkoon gadi jallachuu, harki ykn miilli gara tokkoo laafuu ykn dubbachuu dadhabuu (mallattoo istirookii).
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Guyyaa guyyaatti socho'aa; yeroo dheeraaf taa'uu irraa ka'aa deddeebi'aa.
- Tamboo dhiisaa; alkoolii hir'isaa ykn dhiisaa.
- Nyaata madaalawaa nyaadhaa: kuduraa, fuduraa fi midhaan guutuu baay'isaa; nyaata coomaa, soogiddaa fi sukkaaraa hir'isaa.
- Hirriba gahaa fi yeroo murtaa'e rafuuf yaalaa.
- Ilkaan keessan guyyaatti yeroo lama qulqulleessaa.
- Dhiphina hir'isuuf deemsa, boqonnaa fi namoota waliin haasa'uu fayyadamaa.
- Dhiibbaa dhiigaa olka'aaf qoricha yoo fudhattan, osoo ogeessa hin mariisisin hin dhaabinaa.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Dhiibbaa dhiigaa keessan yeroo dheeraaf yoo hin safaramne, safaramaa.
- Kurruufuun cimaan, hirriba keessatti hafuurri dhaabbachuu ykn guyyaa hirribni baay'ee yoo isin qabe.
- Dhukkubbii qomaa, hafuura ciccituu yeroo sochii ykn miilla dhiita'uu yoo qabaattan.
- Tamboo dhiisuu ykn ulfaatina hir'isuuf gargaarsa yoo barbaaddan.
- Dhiibbaa dhiigaa olka'aa, dhibee sukkaaraa ykn cooma dhiigaa olka'aa yoo qabaattan, hordoffii sirnaan godhadhaa.
Ittisa
- Sochii qaamaa yeroo hunda gochuu.
- Ulfaatina qaamaa fayyaalessa eeggachuu.
- Tamboo fi alkoolii irraa fagaachuu.
- Dhiibbaa dhiigaa, sukkaaraa fi cooma dhiigaa yeroo yeroon qoratamuu.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Dhiibbaa dhiigaa koo fi cooma dhiigaa koo hammam?
- Carraan dhibee onnee koo hammam?
- Kurruufuun koo rakkoo hirribaa ta'uu danda'aa?
- Amala koo keessaa kam dura jijjiiruu qaba?
Maddoota
- https://www.nhlbi.nih.gov/health/coronary-heart-disease/risk-factors
- https://www.nhs.uk/conditions/cardiovascular-disease/
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds)
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22514251/
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
Dhiibbaa dhiigaa olka’aa
Hirriba gahaa dhabuu: miidhaa sammuu fi qaama irratti fidu
የልብ ሕመም ምልክቶች፦ የደረት ሕመም፣ የትንፋሽ ማጠርና የሰውነት እብጠት
ለልብና ለስኳር በሽታ መከላከያ የአካል እንቅስቃሴ Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa