Wantoota maatiin daa’imman isaanii irratti raawwachuu hin qabne
Things parents should not do to their children, and why harsh discipline harms them
Viidiyoo · Dr. Abera Olani
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-30
Maal jechuudha?
Maatiin hedduun daa’imman isaanii amala gaarii barsiisuuf jedhanii reebuu, irratti iyyuu ykn sodaachisuu fayyadamu. Gaaffiin jiru: maloonni kun dhugaan daa’ima ni gargaaru moo ni miidhu?
Qorannoon ammaa fi qajeelfamni Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) fi Waldaa Ogeeyyii Fayyaa Daa’immanii Ameerikaa (AAP) akka agarsiisanitti, adabbiin qaamaa (reebuu, kabaluu, qunceessuu) fi adabbiin jechaan (iyyuu, arrabsuu, qaanessuu) yeroo gabaabaaf qofa daa’ima callisiisu; yeroo dheeraaf garuu amala hin sirreessan. Faayidaa dhugaa tokkos hin qaban.
Wantoota maatiin daa’imman isaanii irratti gochuu hin qabne:
- Daa’ima nama biraa ykn obboleessa isaa wajjin madaaluu: daa’imni aarii fi hinaaffaa horata, ofitti amanamummaan isaa gad bu’a.
- Arrabsuu fi abaaruu: daa’imni jecha keessan barata; booda hiriyyoota fi maatii isaa irratti fayyadama.
- Sodaachisuu fi doorsisuu: yeroof daa’ima ajajamsiisa, garuu daa’imni sodaadhaan jiraata; yoo hin sodaachifamne waan hojjetu hin qabu.
- Qunceessuu fi itti qoosuu ykn itti kofluu: daa’ima qaanessa, hariiroo keessan laaffisa, ofitti amanamummaa hir’isa.
- Irratti iyyuu: irra deddeebi’amee yoo raawwatame, daa’imni dhaggeeffachuu dhiisa, maatiin immoo caalaatti aaru.
- Reebuu: akka qoricha dhukkubbii mataa, yeroof maatii tasgabbeessa malee rakkoo amala daa’imaa hin furu.
Qorannoon namoota guddaa 34,000 ol irratti gaggeeffame akka agarsiisutti, adabbiin qaamaa cimaan ijoollummaatti mudate, dhibee miiraa (mukaa’uu), yaaddoo, dhibee araada fi dhibee amala namoomaa (personality disorder) guddinatti wajjin walqabata. WHO immoo adabbiin qaamaa ofitti amanamummaa gadi aanaa, yaaddoo, mukaa’uu fi amala jeequmsaa akka dabalu ibsa.
Mallattoolee balaa
Kanneen armaan gadii keessaa tokko daa’ima keessan irratti yoo argitan, ogeessa fayyaa ykn ogeessa fayyaa sammuu dafaa mari’adhaa:
- Daa’imni of miidhuu, du’uu ykn of ajjeesuu dubbata ykn yaala.
- Daa’imni yeroo dheeraaf gaddaa, ofitti cufamaa, ykn taphaa fi hiriyyoota irraa fagaata.
- Daa’imni hirribaa fi nyaata dhiisa, ykn mana barumsaa deemuu dida.
- Daa’imni baay’ee sodaata, ykn amala jeequmsaa fi nama miidhuu agarsiisa.
- Daa’ima irratti madaa, ciccitaa ykn mallattoo miidhaa qaamaa ibsa hin qabne argitu.
Yoo daa’imni of miidhe ykn balaa hatattamaa keessa jiraate, hatattamaan gargaarsa barbaadaa (US 911; Finfinneetti ambulaansii Fannoo Diimaa 907; bakka biraatti tajaajila hatattamaa naannoo keessanii).
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Amala gaarii daa’imni hojjetu argaa, galateeffadhaa; jajjabeessuun reebuu caalaa ni hojjeta.
- Seera mana keessaa salphaa, ifaa fi umurii daa’imaatiin walsimu kaa’aa; yeroo hunda walfakkaataa godhaa.
- Daa’ima amala sirrii hin taane yoo agarsiise, sagalee tasgabbaa’aan maaliif sirrii akka hin taane itti himaa.
- Yoo aartan, osoo hin dubbatin dura yeroo xiqqoof of qabaa, hafuura baafadhaa.
- Yoo itti iyyitan, booda daa’ima dhiifama gaafadhaa; kun daa’ima itti gaafatamummaa fudhachuu barsiisa.
- Daa’ima kamiyyuu nama biraa wajjin hin madaalinaa; jabina isaa addaa argaa.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Mallattoolee balaa armaan olii keessaa tokko yoo jiraate.
- Amalli daa’imaa mana fi mana barumsaa keessatti yeroo dheeraaf rakkoo yoo uume.
- Maatiin of qabachuu dadhabuu fi daa’ima miidhuu sodaachuu yoo jalqaban, gargaarsa barbaadaa; kun dadhabbii miti.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Umurii daa’ima kootiif mala barsiisuu kam fayyadamuu qaba?
- Daa’imni koo yeroo baay’ee aaraa yoo ta’e, maal gochuu qaba?
- Amalli daa’ima koo kun guddina idilee moo rakkoo biraa?
- Ani yeroo aaru of qabachuuf gargaarsa eessaa argachuu danda’a?
Maddoota
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/corporal-punishment-and-health
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30397164/
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22753561/
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
ድብርት፣ ምልክቶች፣ መገለልና እርዳታ ማግኘት
ጭንቀት
ልጅ በራሱ እንዲበላ ማበረታታት
Daa’imman afaan irratti dhungachuu fi dhibeewwan itti darban Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa