Dhibee waa irraanfachuu (dementia): wantoota balaa isaa dabalan fi mallattoolee jalqabaa
Dementia: risk factors you can change and early signs
Viidiyoo · Ethio Tebib Afaan Oromoo
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-31
Maal jechuudha?
Dhibeen waa irraanfachuu (dementia) dhibee sammuu yaadannoo, yaaduu fi hojii guyyaa guyyaa hojjechuu miidhuudha. Yeroo baay'ee maanguddoota irratti mul'ata, garuu kan dulluma wajjin dhufu qofa miti; dhibee sammuu ti. Umuriin wanta balaa isaa guddaa dabaluudha, garuu wantoonni balaa isaa dabalan baay'een jijjiiramuu danda'u.
Qorannoowwan akka agarsiisanitti, wantoota armaan gadii to'achuun balaa dhibee kanaa hir'isuu danda'a:
- Alkoolii baay'ee dhuguu.
- Sigaaraa aarsuu.
- Dhiibbaa dhiigaa ol ka'aa (high blood pressure).
- Dhibee sukkaaraa.
- Balaa mataa irra gahu (miidhaa mataa).
- Sochii qaamaa gochuu dhabuu.
- Ulfaatina garmalee.
- Kophummaa yeroo dheeraa fi hawaasa irraa fagaachuu.
- Gurra dhaga'uu dhabuu (hearing loss) kan hin yaalamne.
- Dhiphina sammuu (depression) kan hin yaalamne.
Qorannoowwan muraasni dhiphinni hojii yeroo dheeraa umurii giddu-galeessaa keessatti balaa kana dabaluu akka danda'u agarsiisaniiru; ragaan kun garuu kanneen armaan olii caalaa laafaadha.
Mallattoolee jalqabaa: waan dhiheenya ta'e irraanfachuu, meeshaa bakka itti kaa'an dhabuu, bakka beekamu keessatti karaa dhabuu, yeroo wallaaluu, jecha barbaadan dhabuu fi hojii baratame hojjechuu dadhabuu. Jijjiiramni amalaa fi miiraa yeroo tokko tokko dura mul'achuu danda'a.
Mallattoolee balaa
Kanneen keessaa tokko yoo jiraate hatattamaan gargaarsa fayyaa barbaadaa (Finfinnee keessatti ambulaansii Fannoo Diimaa 907; biyya biraa keessatti lakkoofsa balaa naannoo keessanii). Kunneen dhibee waa irraanfachuu suuta dhufu osoo hin taane, rakkoo tasaa kan akka istirookii (stroke) ta'uu danda'u:
- Tasa burjaaja'uu ykn wallaaluu.
- Fuula jallachuu, harka ykn miila tokko laafuu ykn dubbii jijjiiramuu.
- Mataa dhukkubbii tasaa fi cimaa.
- Erga mataan miidhamee booda burjaaja'uu, hirriba baay'ee ykn haqqisuu.
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Torbanitti sochii qaamaa giddu-galeessaa daqiiqaa 150 hojjedhaa (fakkeenyaaf saffisaan deemuu).
- Sigaaraa dhiisaa; alkoolii hin dhuginaa ykn baay'ee hir'isaa.
- Nyaata madaalawaa nyaadhaa; ulfaatina keessan to'adhaa.
- Hiriyaa, maatii fi hawaasa wajjin walitti dhufeenya qabaadhaa; waan haaraa baradhaa, dubbisaa.
- Dhaga'uu yoo dadhabdan, gurra qoratamaa; meeshaan dhaga'uu yoo isinii ajajame fayyadamaa.
- Mataa keessan miidhaa irraa eegaa: konkolaataa keessatti qabduu, saayikilii irratti koofiyaa fayyadamaa.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Isin ykn namni maatii keessanii irraanfachuun guyyaa guyyaatti jireenya yoo miidhe.
- Dhiibbaa dhiigaa, sukkaaraa fi kolesterooliin hordoffii yoo barbaachise; isaan to'achuun sammuus ni eega.
- Gaddi, abdii kutannaa ykn dhiphinni torban lamaa ol yoo isin irra ture.
- Dhaga'uu yoo dadhabdan.
Ittisa
- Dhiibbaa dhiigaa, sukkaaraa fi kolesteroolii to'achuu.
- Sochii qaamaa yeroo hunda gochuu.
- Sigaaraa fi alkoolii baay'ee irraa fagaachuu.
- Hawaasa keessatti hirmaachuu fi sammuu hojjechiisuu.
- Gurra fi ija hordofuu.
- Aara mana keessaa fi qilleensa xuraa'aa irraa of eeguu.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Irraanfachuun koo dhibee waa irraanfachuu moo sababa biraatiini?
- Qorannoo akkamiitu naaf barbaachisa?
- Dhiibbaan dhiigaa fi sukkaarri koo akkamitti to'atamaa jira?
- Gurri koo qoratamuu qabaa?
Maddoota
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
- https://www.nhs.uk/conditions/dementia/dementia-prevention/
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39096926/
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27059705/
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
Dhiibbaa dhiigaa olka’aa
Mukaa’uu (dipireeshinii): mallattoolee, sababoota fi gargaarsa argachuu
Jireenya fayyaa qabeessa jiraachuuf: gorsa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO)
ዘፈን፣ ትዝታና ናስታልጃ Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa