Michii sombaa: eenyutu saaxilama, mallattoolee, miidhaa fi ittisa
Pneumonia: who is at risk, symptoms, harms and prevention
Viidiyoo · Ethio Tebib Afaan Oromoo
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-31
Maal jechuudha?
Michiin sombaa (pneumonia) infeekshinii sombaati. Yeroo baay'ee baakteeriyaa ykn vaayirasiin dhufa. Kutaaleen sombaa xixiqqoo qilleensi itti seenu dhangala'aa fi xurii infeekshiniitiin guutamu; kanaaf hafuura baafachuun ni ulfaata.
Michiin sombaa umurii kamiinuu nama qabachuu danda'a. Garuu daa'imman xixiqqoo (keessumaa umurii waggaa shanii gadii), maanguddoota fi namoota dhibee yeroo dheeraa qaban caalaatti miidha. Dhibee salphaa irraa kaasee hanga dhibee lubbuuf sodaachisaa ta'etti ga'uu danda'a.
Kanneen caalaatti saaxilaman:
- Daa'imman xixiqqoo fi maanguddoota.
- Namoota sirni ittisa qaamaa isaanii laafe.
- Namoota dhibee yeroo dheeraa kan akka dhibee onnee, kalee, sombaa ykn sukkaaraa qaban.
- Namoota sigaaraa ykn tamboo aarsan.
Mallattoolee baratamoo: qufaa (yeroo tokko tokko akkee keelloo ykn magariisa), hafuura ciccituu, ho'a qaamaa fi kirkirsiisuu, qoma dhukkubuu (keessumaa yeroo hafuura baafattan ykn qufaa'attan), dadhabbii fi nyaata dhabuu. Maanguddoonni yeroo tokko tokko burjaaja'uu agarsiisuu danda'u.
Michiin sombaa yoo yaala hin argatin, dhangala'aan naannoo sombaatti kuufamuu danda'a; baakteeriyaan dhiiga seenee qaamota biroo miidhuu (sepsis) danda'a.
Mallattoolee balaa
Kanneen keessaa tokko yoo jiraate hatattamaan gargaarsa fayyaa barbaadaa (Finfinnee keessatti ambulaansii Fannoo Diimaa 907; biyya biraa keessatti lakkoofsa balaa naannoo keessanii):
- Hafuura baafachuu baay'ee dadhabuu, hafuura ciccituu fi dubbachuu dadhabuu.
- Gogaa, hidhii ykn arrabni cuquliisa, gurraacha ykn halluu jijjiiramaa ta'uu.
- Qufaa wajjin dhiiga tufuu.
- Tasa burjaaja'uu.
- Daa'ima hirribaa dammaquu dadhabu ykn laafee jiru.
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Ogeessa fayyaa ilaalaa; michii sombaa baakteeriyaan dhufe antibaayotikiin yaalama, qoricha kana ogeessi qofti haa ajaju.
- Antibaayotikii yoo isinii kenname, yoo foyya'uu jalqabdanillee hamma ajajametti xumuraa.
- Boqonnaa fudhadhaa, bishaan gahaa dhugaa.
- Sigaaraa hin aarsinaa; aara mana keessaa (fakkeenyaaf aara ibiddaa fi kasalaa) irraa of eegaa.
- Mallattooleen keessan guyyaa muraasa keessatti yoo hin foyya'in ykn hammaatan deebi'aa ogeessa ilaalaa.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Qufaa wajjin ho'a qaamaa, hafuura ciccituu ykn qoma dhukkubbii yoo qabaattan.
- Qufaan yoo hin foyya'in ykn akkee keelloo ykn magariisa yoo tuftan.
- Daa'imman xixiqqoo, maanguddoota, dubartoota ulfaa'oo fi namoota dhibee onnee, kalee, sombaa ykn sukkaaraa qaban dafanii ogeessa haa ilaalan.
Ittisa
- Talaallii: daa'imman talaallii isaanii guutuu haa fudhatan. Talaalliin pneumococcus, gripi (flu) fi kanneen biroo daa'imman, maanguddootaa fi namoota balaaf saaxilamaniif gorfamu.
- Sigaaraa fi tamboo dhiisuu.
- Harka saamunaa fi bishaaniin dhiquu.
- Qulqullina afaanii fi ilkaanii eeguu; qorannoon akka agarsiisutti, keessumaa maanguddoota fi namoota hospitaala ciisan keessatti, kunuunsi afaanii balaa michii sombaa hir'isuu danda'a.
- Daa'imman ji'a jaha jalqabaaf harma qofa hoosisuu fi nyaata madaalawaa nyaachisuu.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Michiin sombaa koo baakteeriyaa moo vaayirasii irraa dhufe?
- Mallattoolee akkamii yoo arge hatattamaan deebi'ee dhufuu qaba?
- Talaallii kamtu naaf ykn daa'ima kootiif barbaachisa?
- Erga yaalameen booda hordoffii barbaachisaa?
Maddoota
- https://www.nhs.uk/conditions/pneumonia/
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/pneumonia
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30485000/
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
የሳንባ ኢንፌክሽን ወይም ኒሞኒያ
የሳንባ ነቀርሳ
Cilee mana keessatti bobeessuu fi summii kaarboon monooksaayidii
Daa’imman afaan irratti dhungachuu fi dhibeewwan itti darban Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa