ወባ

Malaria

በሕክምና ባለሙያ የተገመገመ · Reviewed by a medical professional · 2026-09-20

ምንድን ነው?

ወባ (malaria) በፕላዝሞዲየም (Plasmodium) የሚባል ጥገኛ ተሕዋስ የሚከሰት በሽታ ነው። በብዛት ወደ ሰው የሚገባው ጥገኛውን የያዘች ሴት አኖፊለስ (Anopheles) ትንኝ ስትነክስ ነው። ሁሉም ትንኝ ወባን አያስተላልፍም። ወባ ከሰው ወደ ሰው በመንካት፣ በሳል ወይም በመተንፈስ…

አደገኛ ምልክቶች

ግራ መጋባት ወይም ራስን መሳት።
ተደጋጋሚ መንቀጥቀጥ።
መተንፈስ መከበድ።
ከፍተኛ ድካም፣ መነሳት ወይም መጠጣት አለመቻል።
ጥቁር ወይም ደም የተቀላቀለበት ሽንት።
የዓይን ወይም የቆዳ ቢጫ መሆን።
ያልተለመደ ደም መፍሰስ።

ቤት ውስጥ

ትኩሳት ካለ ራስን በግምት ከማከም ይልቅ በፍጥነት ይመርመሩ። ትኩሳቱ በራሱ ይሄዳል ብለው አይጠብቁ።
የደም ናሙናው ከመድኃኒት በፊት ከተወሰደ ውጤቱን ለመተርጎም ይረዳል።
የሌላ ሰው መድኃኒት አይውሰዱ፤ የቀረ መድኃኒትም አይጠቀሙ። መድኃኒቱ በጥገኛው ዝርያ፣ በበሽታው ክብደት፣ በዕድሜ፣ በክብደትና በእርግዝና ሁኔታ ይለያያል።
በባለሙያ የታዘዘውን ሙሉ ሕክምና በትክክል ያጠናቅቁ። ትኩሳቱ ሲቀንስ መድኃኒቱን ማቋረጥ በሽታው እንዲመለስና መድኃኒትን የሚቋቋም ጥገኛ እንዲበዛ ሊረዳ ይችላል።
የአርቴሚሲያ (Artemisia) ሻይ ወይም ሌላ የእፅዋት ዝግጅት የተረጋገጠውን የወባ መድኃኒት አይተካም።
ሁኔታው ካልተሻለ ወይም ከባድ ምልክት ከታየ ወደ ጤና ተቋም ይመለሱ።

ምልክቶች

ትኩሳት፣ ብርድ ብርድ ማለትና ራስ ምታት የመጀመሪያ ምልክቶች ናቸው።
የጡንቻ ሕመም፣ ከፍተኛ ድካምና ላብ።
ማቅለሽለሽ፣ ማስታወክ ወይም ተቅማጥ።
ምልክቱ በተበከለ ትንኝ ከተነከሱ ከ10 እስከ 15 ቀናት ገደማ በኋላ ሊጀምር ይችላል፤ ጊዜው ግን ሊለያይ ይችላል።
እነዚህ ምልክቶች ከሌሎች የትኩሳት በሽታዎች ጋር ስለሚመሳሰሉ፣ ትኩሳት ብቻ በማየት ወባ ነው ብሎ መድኃኒት መጀመር አይገባም።

ሐኪም መቼ ማየት?

በወባ አካባቢ የሚኖሩ ወይም በቅርቡ ወደዚያ የተጓዙ ከሆነና ትኩሳት ካለዎት፣ በፍጥነት ይመርመሩ። ከጉዞ በኋላ ሳምንታት ቆይቶም ሊጀምር ይችላል።
ወባን ለማረጋገጥ የጥገኛውን መኖር የሚያሳይ ምርመራ ያስፈልጋል፦ ፈጣን የወባ ምርመራ (rapid diagnostic test) በትንሽ የደም ናሙና፣ ወይም የደም ስሚር በማይክሮስኮፕ (microscope)።
አንድ ምርመራ አሉታዊ ቢሆንም ጥርጣሬው ከፍ ካለ ባለሙያው መድገም ወይም ሌላ ምርመራ ሊመርጥ ይችላል።
እርጉዝ ከሆኑና ትኩሳት ካለዎት አይዘግዩ። በእርግዝና ጊዜ ወባ እናትንም ሕፃኑንም ሊጎዳ ይችላል።
ሕክምና ጀምረው ካልተሻለዎት ይመለሱ።

መከላከያ

በፀረ ተባይ የታከመ አጎበር (insecticide-treated net) በየሌሊቱ በትክክል ዘርግተው ይጠቀሙ። እንዳልተቀደደና ከፍራሹ ዙሪያ እንደተጠለፈ ያረጋግጡ። ትኩሳት ባይኖርም በቤት ያለ ሁሉ ይጠቀም።
በማታ ረጅም እጅጌና ረጅም ሱሪ ይልበሱ፤ የተፈቀደ የትንኝ መከላከያ (repellent) በመመሪያው ይጠቀሙ።
መስኮትና በር ላይ መረብ ያድርጉ።
በባለሙያ የሚደረግ የቤት ውስጥ ቅጥር ርጭት ውጤታማ መከላከያ ነው።
የውሃ መያዣዎችን ይሸፍኑ፤ በአካባቢ የቆመ ውሃን ይቀንሱ።
የወባ ክትባት (malaria vaccine) በተመረጡ የኢትዮጵያ አካባቢዎች ለሕፃናት መሰጠት ጀምሯል። ከባድ ወባን ይቀንሳል፤ ግን አጎበርን፣ ሌሎች መከላከያዎችንና ፈጣን ምርመራን አይተካም። ልጅዎ ሊያገኝ በሚችል አካባቢ ከሆነ የጤና ተቋሙን መርሐ ግብር ይከተሉ።
ወደ ወባ አካባቢ የሚጓዙ ከሆነ ከጉዞ በፊት ስለ መከላከያ መድኃኒት ከጤና ባለሙያ ጋር ይነጋገሩ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው