ጫት በእንቅልፍ፣ በደም ግፊትና በአእምሮ ጤና ላይ የሚያሳድረው ተፅዕኖ

ጫት በሰውነትና በአእምሮ ላይ የሚያመጣቸው ለውጦች፦

• ለጊዜው ንቃት መጨመርና የምግብ ፍላጎት መቀነስ።
• የልብ ምት መፍጠንና የደም ግፊት መጨመር።
• እንቅልፍ መዘግየት፤ በሚቀጥለው ቀን ድካም፣ ትኩረት (attention) ማጣት ወይም ዝቅተኛ ስሜት።
• አዘውትሮ በብዛት ሲጠቀሙ፦ ከፍተኛ የእንቅልፍ እጦት (insomnia)፣ የደም ግፊት መጨመር፣ ጭንቀትና በቀላሉ መበሳጨት።
• ከጊዜ በኋላ ሰውነት ተገዥ እየሆነ ሲመጣ፣ ለማቆም ወይም ለመቀነስ ሲሞክሩ ከፍተኛ ፍላጎትና ከባድ ትግል (craving)።
• በአንዳንድ ተጋላጭ ሰዎች ላይ ከበድ ያሉ የአእምሮ ጤና (psychiatric) ችግሮች ሊከሰቱ ይችላሉ። ሁሉም ተጠቃሚ ይታመማል ማለት ግን አይደለም።

• ከፍተኛ ጭንቀት፣ መረበሽ ወይም የሌሉ ድምጾችን መስማት ካጋጠመ፤ የአእምሮ ጤና ባለሙያ እርዳታ የግድ ነው።
• ያልተለመደ የደረት ህመም ወይም የማያቋርጥ የእንቅልፍ ማጣት ሲኖር።
• ጫትን መቀነስ ወይም ማቆም ሲፈልጉ ግን ካልቻሉ። የአእምሮ ጤና ባለሙያዎች ጥራት ያለው የስነልቦና ድጋፍ በሚስጥር (privately) ይሰጣሉ።
• የደም ግፊትዎ ከፍ ብሎ ከተለካ፣ ወይም የደም ግፊት በሽታ እያለብዎ ጫት የሚጠቀሙ ከሆነ።

• ካልጀመሩ አይጀምሩ፤ ከጀመሩ መጠኑንና ድግግሞሹን ይቀንሱ።
• ጫትን ከትምባሆ፣ ከአልኮልና ከፍተኛ ካፌይን ካላቸው መጠጦች ጋር አይቀላቅሉ።
• በየቀኑ ይንቀሳቀሱ፣ በተመጣጠነ ምግብ ይመገቡ፣ መደበኛ የእንቅልፍ ሰዓት ይኑርዎት።
• የደም ግፊት፣ የጭንቀት ወይም የእንቅልፍ ችግር ካለብዎ ጫትን ማስወገድ ይመረጣል።
• ቤተሰብና ጓደኞች ሳይፈርዱ በመስማትና ለውጥን በመደገፍ ትልቅ ሚና አላቸው።

• ጫት የደም ግፊቴን ወይም እንቅልፌን እየነካ ነው?
• ለመቀነስ ወይም ለማቆም ምን ዓይነት ድጋፍ አለ? በሚስጥር ነው?
• የጭንቀት ወይም የስሜት ችግሬ ከጫት ጋር ይገናኛል?
• ከምወስዳቸው መድኃኒቶች ጋር ጫት ችግር አለው?

• WHO Expert Committee on Drug Dependence. Assessment of khat (Catha edulis Forsk).
• WHO. Hypertension fact sheet.
• Ethiopian Federal Ministry of Health. National Mental Health Strategy.