መካንነት (Infertility)፦ በሴቶችም በወንዶችም ላይ የሚያመጡት ምክንያቶች
Infertility: common causes in women and in men
ቪዲዮ · Dr. Sofonias Ermias
ጽሑፍ፦ ሕክምና · Prepared by Hikimna · 2026-10-22
ምንድን ነው?
መካንነት (infertility) ማለት ጥንዶች መከላከያ ሳይጠቀሙ በመደበኛነት ግንኙነት እያደረጉ ልጅ ለማርገዝ ሲቸገሩ ነው። ከሰባት ጥንዶች አንዱ ገደማ ይህ ችግር ሊገጥመው ይችላል። ሴቷ ከ40 ዓመት በታች ከሆነች ከ10 ጥንዶች ከ8 በላይ የሚሆኑት በአንድ ዓመት ውስጥ በተፈጥሮ ያረግዛሉ።
በብዙ ማኅበረሰቦች መካንነት የሴት ችግር ብቻ ተደርጎ ይታያል። ይህ ትክክል አይደለም። ችግሩ ከወንዱ፣ ከሴቷ ወይም ከሁለቱም ሊመጣ ይችላል፤ የወንድ ምክንያት ልክ እንደ ሴቷ የተለመደ ነው። ከአራት ጥንዶች በአንዱ ደግሞ ምክንያቱ ተመርምሮም አይገኝም።
ብዙዎቹ ምክንያቶች ይታከማሉ። ስለዚህ ሁለቱም ጥንዶች አብረው መመርመራቸው ጊዜና ገንዘብ ይቆጥባል።
አደገኛ ምልክቶች
መካንነት ራሱ ድንገተኛ አደጋ አይደለም። ግን ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦
- ትኩሳት ያለበት ከባድ የታችኛው ሆድ ህመም ወይም መጥፎ ሽታ ያለው ፈሳሽ (የዳሌ ኢንፌክሽን ሊሆን ይችላል)።
- የወር አበባ ቀርቶ ወይም እርግዝና ሊኖር እያለ ድንገተኛ ከባድ የሆድ ህመም፣ መድማት ወይም ራስን መሳት (ከማህፀን ውጭ የሆነ እርግዝና ሊሆን ይችላል)።
- በወንዶች፦ ድንገተኛና ከባድ የዘር ፍሬ ህመም ወይም እብጠት።
- ለድንገተኛ ሁኔታ፦ 911 (US) ወይም 907 (አዲስ አበባ፣ የቀይ መስቀል አምቡላንስ) ይደውሉ። በሌላ ቦታ ያሉ የአካባቢውን የድንገተኛ አገልግሎት ያግኙ።
ቤት ውስጥ ምን ማድረግ?
- ሲጋራ ያቁሙ፤ አልኮልን ይቀንሱ ወይም ያቁሙ።
- ጤናማ ክብደት ይያዙ፤ መደበኛ የሰውነት እንቅስቃሴ ያድርጉ።
- በየሁለት ወይም ሦስት ቀኑ መደበኛ ግንኙነት ማድረግ የማርገዝ እድልን ይረዳል።
- የወር አበባ ቀኖችን ይመዝግቡ፤ ለሐኪም ይጠቅማል።
- ያለ ሐኪም ትዕዛዝ መድኃኒት፣ የሆርሞን ክኒን ወይም "ያስወልዳል" የሚባሉ ያልተረጋገጡ የባህል መድኃኒቶችን አይውሰዱ።
- ጥንዶች አብራችሁ ተነጋገሩ፤ አንዱን ወገን መውቀስ አይጠቅምም።
ምልክቶች
ዋናው ምልክት ለማርገዝ መቸገር ነው። አንዳንድ ጊዜ ግን ምክንያቱን የሚጠቁሙ ሌሎች ምልክቶች ይኖራሉ፦
- የሚዛባ፣ የሚዘገይ ወይም የሚቀር የወር አበባ (የእንቁላል አለመለቀቅ ምልክት ሊሆን ይችላል)።
- በወር አበባ ጊዜ ወይም በግንኙነት ጊዜ የሚበረታ የሆድ ህመም (endometriosis ሊሆን ይችላል)።
- በጣም የሚበዛ የወር አበባ ወይም የሆድ መክበድ (fibroids ሊሆን ይችላል)።
- ፊት ላይ ፀጉር መብዛትና ብጉር (የሆርሞን መዛባት)።
- በወንዶች፦ የዘር ፍሬ እብጠት፣ ህመም ወይም ከረጢቱ ላይ እንደ ትል የተጠማዘዘ የደም ሥር መታየት (varicocele)።
- በወንዶች፦ የወሲብ ፍላጎት መቀነስ ወይም የብልት አለመቆም።
ብዙ ሰዎች ግን ምንም ምልክት የላቸውም፤ ችግሩ የሚታወቀው በምርመራ ብቻ ነው።
ዋና ዋና ምክንያቶች
በሴቶች፦
- የእንቁላል በአግባቡ አለመለቀቅ (ovulation problems)፦ በተለይ በፒ ሲ ኦ ኤስ (PCOS) እና በታይሮይድ (thyroid) ችግር።
- የማህፀን ቱቦ (fallopian tube) መጎዳት ወይም መዘጋት፦ ብዙ ጊዜ በአባላዘር በሽታ (STI) ምክንያት በሚመጣ የዳሌ ኢንፌክሽን (PID)፣ ወይም በቀዶ ጥገና ጠባሳ።
- ኢንዶሜትሪዮሲስ (endometriosis)፦ የማህፀን ውስጠኛ ሽፋን የሚመስል ሕዋስ ከማህፀን ውጭ ሲያድግ ቱቦንና ኦቫሪን ሊጎዳ ይችላል።
- ፋይብሮይድ (fibroids)፦ በማህፀን ውስጥ ወይም ዙሪያ የሚያድጉ የካንሰር ያልሆኑ እባጮች ጽንስ እንዳይጣበቅ ወይም ቱቦውን ሊዘጉ ይችላሉ። ፋይብሮይድ ያላቸው ብዙ ሴቶች ግን ያለችግር ያረግዛሉ።
- ዕድሜ፦ ከዕድሜ ጋር የእንቁላል ቁጥርና ጥራት ይቀንሳል።
በወንዶች፦
- የስፐርም (sperm) ጥራት መቀነስ፦ ቁጥሩ ማነስ፣ በአግባቡ አለመንቀሳቀስ ወይም ቅርጹ መዛባት።
- ቫሪኮሲል (varicocele)፦ በዘር ፍሬ ከረጢት ውስጥ ያሉ የደም ሥሮች ማበጥ። የዘር ፍሬውን ሙቀት ጨምሮ የስፐርም መፈጠርን ይቀንሳል።
- የዘር ፍሬ ኢንፌክሽን (ለምሳሌ ጆሮ ደግፍ ወይም አባላዘር በሽታ)፣ ጉዳት ወይም ያልወረደ የዘር ፍሬ።
- የሆርሞን ችግርና አንዳንድ መድኃኒቶች (ለምሳሌ ጡንቻ ለማሳደግ የሚወሰዱ አናቦሊክ ስቴሮይድ)።
በሁለቱም፦
- ሲጋራ ማጨስ፣ ከልክ በላይ አልኮልና አደንዛዥ ዕፆች።
- ከመጠን በላይ ውፍረት ወይም በጣም ከመጠን በታች የሆነ ክብደት።
- የካንሰር ኬሞቴራፒና ጨረር ሕክምና።
ሐኪም መቼ ማየት?
- አንድ ዓመት መደበኛ ግንኙነት አድርጋችሁ ካልተሳካ።
- ሴቷ 36 ዓመትና ከዚያ በላይ ከሆነች፣ ወይም የሚታወቅ ችግር (የተዛባ የወር አበባ፣ የቀድሞ የዳሌ ኢንፌክሽን፣ የዘር ፍሬ ችግር) ካለ ቀደም ብለው።
- ሁለታችሁም ተመርመሩ፦ ለሴቷ የሆርሞን ምርመራና አልትራሳውንድ፣ ለወንዱ የዘር ፈሳሽ ምርመራ (semen analysis) ሊታዘዝ ይችላል።
- ሕክምናው እንደ ምክንያቱ ይለያያል፦ መድኃኒት፣ ቀዶ ጥገና ወይም እንደ አይ ቪ ኤፍ (IVF) ያሉ የተደገፉ የማርገዝ ዘዴዎች። ማንም ሕክምና ውጤትን አያረጋግጥም።
መከላከያ
- ከአባላዘር በሽታዎች ይጠንቀቁ፤ ኮንዶም ይጠቀሙ፤ ምልክት ካለ ቶሎ ይታከሙ።
- ሲጋራ፣ ከልክ በላይ አልኮልና አደንዛዥ ዕፅ ያስወግዱ።
- ጤናማ ክብደት ይያዙ።
- የወር አበባ መዛባትንና የዘር ፍሬ ችግሮችን ቀድመው ያሳዩ።
ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው
- ሁለታችንም ምን ምርመራ ማድረግ አለብን?
- ውጤቱ የሚያሳየው ምክንያት ምንድን ነው? ይታከማል?
- ለእኛ የሚስማማው የሕክምና አማራጭ የትኛው ነው? የስኬት እድሉና አደጋዎቹ ምንድን ናቸው?
- በአኗኗራችን ምን ብንለውጥ ይረዳናል?
ምንጮች
- https://www.nhs.uk/conditions/infertility/
- https://www.nhs.uk/conditions/infertility/causes/
- https://www.nichd.nih.gov/health/topics/infertility/conditioninfo/causes/causes-male
- https://www.nichd.nih.gov/health/topics/infertility/conditioninfo/causes/lifestyle
ጥያቄዎችና መልሶች
የመጀመሪያውን ጥያቄ ይጠይቁ።
ተያያዥ ርዕሶች
ፒ ሲ ኦ ኤስ (PCOS)፦ የወር አበባ መዛባት፣ ፊት ላይ ፀጉርና ብጉር የሚያመጣው የሆርሞን ችግር
በግብረ ሥጋ ግንኙነት የሚተላለፉ በሽታዎች
የወር አበባ መዛባት፦ ለምን ይዘገያል፣ ይቀራል ወይም ሁለት ጊዜ ይመጣል?
የቤተሰብ ምጣኔ ዘዴዎች፣ ጥቅሞች፣ ምርጫዎችና የተሳሳቱ እምነቶች ለትምህርት ብቻ ነው፤ የግል የሕክምና ምክር አይደለም። ድንገተኛ ችግር ካለ 911 (አሜሪካ) ወይም 907 (አዲስ አበባ)።
ሁሉም ጽሑፎች · ስለ እኛ · ያግኙን