ሕክምናHikimna · Odeeffannoo fayyaa Afaan Oromootiin
ለትምህርት ብቻ ነው። Educational only.

Dhibee sukkaaraa: akkamitti ija fi miilla miidha

Diabetes: how high blood sugar damages the eyes and the feet

Viidiyoo · Ethio Tebib Afaan Oromoo

Barreeffama: Hikimna · 2026-10-31

Maal jechuudha?

Dhibeen sukkaaraa (diabetes) yeroo sukkaarri (glucose) dhiiga keessaa yeroo dheeraaf akka malee ol ka'ee turuudha. Sukkaarri ol ka'aan kun yeroo dheeraa booda ujummoolee dhiigaa xixiqqoo fi narvoota qaamaa miidha. Kanaafuu dhibeen sukkaaraa ija jaamsuu, kalee miidhuu, onnee fi sammuu (stroke) miidhuu, akkasumas miilla muramuuf nama saaxiluu danda'a.

Ija irratti: sukkaarri ol ka'aan ujummoolee dhiigaa xixiqqoo ija keessa duubaa (retina) jiran miidha. Ujummooleen kun dhangala'aa fi dhiiga gad lakkisuu danda'u; booda ujummooleen haaraa, laafaan ni uumamu, dhiigni ija keessatti dhangala'ee ijaan arguu ni hir'ata. Kun "diabetic retinopathy" jedhama. Jalqaba irratti mallattoo tokkollee hin qabu; kanaafuu namni hedduun hanga arguun isaa hir'atutti hin beeku.

Miilla irratti: sukkaarri ol ka'aan narvoota miillaa miidhee miilli akka hadoodu ykn dhukkubbii akka hin dhageenye godha. Madaan xiqqaan ykn kottee jalaa caccabuun osoo hin beekamin tura. Dhiigni gara miillaatti sirriitti waan hin deemneef, madaan sun salphaatti hin fayyu, ni bal'ata, infeekshiniin qabata. Yeroo hamaa keessatti qaamni sun du'ee miilla muruun barbaachisuu danda'a.

Sukkaara, dhiibbaa dhiigaa fi kolesteroolii to'achuu fi qorannoo yeroo yeroon godhachuun rakkoolee kana hedduu ittisuu ykn turtii isaanii dheereessuu danda'a.

Mallattoolee balaa

Namni dhibee sukkaaraa qabu kanneen keessaa tokko yoo isa mudate, hatattamaan gara mana yaalaa deemuu qaba (Finfinnee keessatti ambulaansii Fannoo Diimaa 907; biyya biraa keessatti lakkoofsa balaa naannoo keessanii):

  • Arguun ija keessanii tasa hir'achuu ykn ifni dhabamuu.
  • Madaa miillaa kan diimate, ho'e, dhiite, malaa ykn foolii hamaa qabu, keessumaa yoo ho'i qaamaa ol ka'e.
  • Qubni ykn qaamni miillaa gurraachachuu ykn qorrachuu.
  • Baay'ee fincoofsuu, baay'ee dheebochuu, lalaqachuu, of wallaaluu ykn hafuura baafachuu dadhabuu: kun sukkaara baay'ee ol ka'e agarsiisuu danda'a.

Mana keessatti maal gochuu dandeenya?

  • Sukkaara dhiiga keessanii akkaataa ogeessi fayyaa isinii gorseen yeroo yeroon safaraa; qoricha ajajame osoo ogeessa hin mariisisin hin dhaabinaa.
  • Miilla keessan guyyaa guyyaan ilaalaa: madaa, kottee caccabe, diimachuu ykn dhiita'uu barbaadaa. Yoo of ilaaluu hin dandeenye, maatiin akka isinii ilaalan gaafadhaa.
  • Miilla qulqulleessaa, gogsaa; kophee miilla hin miine kaa'adhaa; miila qullaan hin deeminaa.
  • Madaa xiqqaa illee hin tuffatinaa; dafaa ogeessa fayyaatti agarsiisaa.
  • Tamboo hin xuuxinaa; nyaata madaalawaa nyaadhaa; sochii qaamaa yeroo yeroon godhaa.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
  • Mallattoo tokkollee osoo hin qabaatin illee, ija keessan ogeessa ijaa biratti yeroo yeroon qoratadhaa; dhibeen ijaa jalqaba irratti mallattoo hin qabu, garuu dafee yoo argame yaaliin ni ittisa.
  • Arguun keessan suuta suutaan yoo hir'ate, yoo ija keessan keessatti tuqaalee ykn sararoota yaa'an argitan, ykn dukkana keessatti arguun yoo isinitti ulfaate.
  • Miilli keessan yoo hadoode, gubate, dhukkubbii ykn qorraa yoo isinitti dhagahame.
  • Madaan miillaa ykn kotteen caccabe guyyoota muraasa keessatti yoo hin fooyyoofne.
Ittisa
  • Sukkaara dhiigaa, dhiibbaa dhiigaa fi kolesteroolii akkaataa ogeessi isinii gorseen to'adhaa.
  • Hordoffii dhibee sukkaaraa fi qorannoo ijaa, kalee fi miillaa hin dhiisinaa.
  • Ulfaatina qaamaa fayyaalessa eeggadhaa; nyaata sukkaara fi zayita baay'ee qabu hir'isaa.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
  • Sukkaarri dhiiga koo hangam ta'uu qaba?
  • Ijni koo yoom qoratamuu qaba?
  • Miilla koo akkamitti eeguu qaba?
  • Mallattoolee akkamii yoo argadhe hatattamaan dhufuu qaba?
Maddoota
  • https://www.nhs.uk/conditions/type-2-diabetes/complications/
  • https://www.nhs.uk/conditions/diabetic-retinopathy/
  • https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/diabetic-retinopathy
  • https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes

Gaaffilee fi deebii

Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.

Gaaffiin keessan erga ilaalamee booda asitti mul’ata.

Mata dureewwan walqabatan

Dhibee kalee yeroo dheeraa fi qorannoo dursee godhamuAmaloota onnee miidhan kudhan fi akkaataa onnee keenya eegnuDhiibbaa dhiigaa olka’aa

Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa