Asimii: mallattoolee, wantoota kaasan fi yoom hatattamaan gargaarsa barbaaduu qabna
Asthma: signs, common triggers and when to get urgent help
Viidiyoo · Ethio Tebib Afaan Oromoo
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-31
Maal jechuudha?
Asimiin (asthma) dhibee ujummoolee qilleensaa sombaatti geessanii yeroo dheeraa turuudha. Ujummooleen kun ni dhiita'u, ni dhiphatu, aakkii (mucus) baay'ee ni oomishu. Kanaaf hafuura baafachuun ni ulfaata, qufaa fi hafuura ciccituu fida.
Asimiin guutummaatti hin fayyu, garuu yaalii sirriin to'atamuu danda'a. Namni asimii qabu inni yaalii sirrii argatu hedduun jireenya idilee jiraachuu danda'a. Mallattooleen baratamoo:
- Qufaa.
- Hafuura ciccituu fi hafuura baafachuu ulfaachuu.
- Qoma jabeessee qabuu ykn qoma cuqqaasuu.
- Yeroo hafuura gara alaatti baafatan sagalee shuushuu (wheezing) dhageessisuu.
- Halkan mallattooleen jabaachuu fi hirriba gahaa dhabuu.
- Yeroo utaalloon (common cold) nama qabu mallattooleen jabaachuu.
Wantoota asimii kaasan ykn jabeessan:
- Alarjii: foolii abaaboo, shittoo, awwaara, raammoo awwaaraa fi rifeensa bineensotaa.
- Utaalloo, infeekshinii ujummoolee qilleensaa biroo.
- Qilleensa qorraa fi faalama qilleensaa, aara tamboo fi aara mana keessaa dabalatee.
- Qorichoota tokko tokko, kan akka aspiriinii (aspirin) fi ibuprofenii (ibuprofen), namoota tokko tokko irratti.
- Dhiphina sammuu.
- Dubartoota tokko tokko irratti, yeroo marsaa laguu.
Mallattoolee balaa
Weerara asimii (asthma attack) lubbuu balaaf saaxiluu danda'a. Kanneen keessaa tokko yoo jiraate hatattamaan gargaarsa fayyaa barbaadaa (Finfinnee keessatti ambulaansii Fannoo Diimaa 907; biyya biraa keessatti lakkoofsa balaa naannoo keessanii). Ofii keessaniin konkolaachiftanii hin deeminaa:
- Hafuura baafachuu baay'ee dadhabuu, dubbachuu, nyaachuu ykn rafuu dadhabuu.
- Qoricha hafuuraa (reliever inhaler) erga fayyadamtanii booda illee hin foyya'iin ykn hammaachuu.
- Qoricha hafuuraa harkatti dhabuu.
- Hidhiin ykn qeensi cuquliisa ta'uu, of wallaaluu ykn baay'ee dadhabuu.
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Qoricha hafuuraa keessan yeroo hunda harkatti qabadhaa; akkaataa ogeessi isinii ajajetti fayyadamaa.
- Wantoota mallattoo isin kaasan beekaatii irraa of eegaa.
- Tamboo hin xuuxinaa; mana keessatti aara ibiddaa fi tamboo hir'isaa.
- Qoricha dhibee biraatiif ofumaan hin fudhatinaa; dura ogeessa fayyaa ykn faarmaasistii gaafadhaa. Qoricha ajajame garuu osoo ogeessa hin mariisisin hin dhaabinaa.
- Yeroo qorraa afaan fi funyaan keessan haguugaa.
- Talaallii akka kan utaallootiif isinii gorfame fudhadhaa.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Qufaan ykn hafuurri ciccituun deddeebi'ee yoo isin qabe ykn halkan yoo isin dammaqse.
- Qoricha hafuuraa torbanitti yeroo baay'ee yoo fayyadamtan.
- Weerara asimii erga qabdanii booda, yoo foyyaatanillee, ogeessa ilaalaa.
- Asimiin keessan yeroo laguu ykn qoricha haaraa booda yoo jabaate.
Ittisa
- Mana keessan qilleensa gahaa fi qulqulluu, dhaamocha fi awwaara irraa bilisa godhaa.
- Qilleensa faalame irraa hamma danda'ametti fagaadhaa.
- Ulfaatina qaamaa fayyaalessa eeggadhaa; sochii qaamaa ogeessa mariisisuun godhaa.
- Hordoffii asimii yeroo yeroon godhadhaa.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Asimiin koo sadarkaa kam irra jira?
- Qoricha hafuuraa koo akkamitti sirriitti fayyadama?
- Wantoonni asimii koo kaasan maal fa'i?
- Weerara asimii yoo na qabe maal gochuu qaba?
Maddoota
- https://www.nhs.uk/conditions/asthma/
- https://www.nhlbi.nih.gov/health/asthma/causes
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/asthma
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27482380/
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
አስም፣ ትክክለኛ የኢንሄለር አጠቃቀምና የቤት ውስጥ ጭስ
Michii sombaa: eenyutu saaxilama, mallattoolee, miidhaa fi ittisa
Cilee mana keessatti bobeessuu fi summii kaarboon monooksaayidii
የቆዳ አለርጂ Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa