Hir'ina dhiigaa: maal jechuudha, mallattoolee baratamoo fi yoom ogeessa bira deemuu qabna
Anaemia: what it is, common signs and when to see a doctor
Viidiyoo · Ethio Tebib Afaan Oromoo
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-31
Maal jechuudha?
Hir'inni dhiigaa (anaemia) yoo baay'inni seelii dhiigaa diimaa ykn hemoogloobiinii (haemoglobin) isaan keessa jiru qaama keessatti hamma barbaachisu gadi bu'e jechuudha. Seeliiwwan dhiigaa diimaa oksijiinii qaama guutuutti geessu; yoo isaan xiqqaatan qaamni oksijiinii gahaa hin argatu.
Hir'inni dhiigaa ofuma isaatiin dhibee miti; mallattoo rakkoo biraati. Sababoota baratamoo keessaa: nyaata keessatti sibiila (iron) gahaa dhabuu, dhiiga dhabuu (fakkeenyaaf laguu baay'ee ykn madaa garaachaa), hanqina vaayitaamina B12 ykn foolikii (folate), infeekshinii fi dhibee yeroo dheeraa kan akka dhibee kalee. Dubartoota ulfaa'oo, daa'imman xixiqqoo fi dubartoota laguu baay'ee qaban caalaatti miidha.
Hir'inni dhiigaa salphaan mallattoo tokko illee hin qabaatu ta'a. Mallattoolee baratamoo:
- Dadhabbii fi humna dhabuu.
- Hafuura ciccituu, keessumaa yeroo hojii ykn sochii gootan.
- Harkaa fi miilla qorruu ykn dilallaa'uu.
- Mataa dhukkubbii.
- Lafti akka naannoftu namatti dhaga'amuu (mataa naannessuu).
- Dha'annaa onnee saffisaa ykn akka nama fiigu itti dhaga'amuu.
- Gogaa, keessa afaanii ykn qeensa jala halluun isaa daalacha'uu (pale).
Mallattoolee muraasa kan akka gurra keessatti sagalee dhaga'uu (iyya gurraa), dhandhamni nyaataa jijjiiramuu fi waa yaadachuu dadhabuu (keessumaa hanqina vaayitaamina B12 keessatti) mul'achuu danda'u.
Mallattoolee balaa
Kanneen keessaa tokko yoo jiraate hatattamaan gargaarsa fayyaa barbaadaa (Finfinnee keessatti ambulaansii Fannoo Diimaa 907; biyya biraa keessatti lakkoofsa balaa naannoo keessanii):
- Qoma dhukkubbii.
- Boqonnaa irrattillee hafuura baafachuu baay'ee dadhabuu.
- Of wallaaluu ykn kufuu.
- Dhiiga baay'ee dhangala'uu, dhiiga tufuu ykn bobbaa gurraacha baasuu.
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Nyaata madaalawaa fi gosa adda addaa nyaadhaa: foon, qurxummii, killee, missira, baaqela fi kuduraa baala magariisaa sibiila qaban.
- Qoricha sibiilaa ykn vaayitaamina ofumaan hin fudhatinaa; dura qorannoon sababa isaa haa beeku. Ogeessi yoo isinii ajaje, akkaataa inni ajajetti fudhadhaa.
- Harka keessan saamunaa fi bishaaniin dhiqaa, mana fincaanii qulqulluu fayyadamaa; infeekshinii fi raammolee irraa of eegaa.
- Dubartoonni ulfaa'oon hordoffii ulfaa hin dhiisinaa.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Dadhabbii, hafuura ciccituu, dha'annaa onnee ykn mataa naannessuu yoo qabaattan ogeessa ilaalaa. Qorannoo dhiigaa salphaa (full blood count) tokkoon beekama.
- Laguun keessan baay'ee yoo ta'e ykn bobbaa keessatti dhiiga yoo argitan.
- Yaalii erga jalqabdanii booda mallattooleen yoo hin foyya'in.
- Ulfa yoo taatan ykn daa'imni keessan dadhabaa fi halluun isaa yoo daalacha'e.
Ittisa
- Nyaata sibiila, vaayitaamina B12 fi foolikii qabu nyaachuu.
- Naannoo busaan jirutti busaa irraa of eeguu.
- Qulqullina harkaa fi mana fincaanii eeguu.
- Dhibee yeroo dheeraa kan akka dhibee kalee hordoffii sirnaan godhachuu.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Hir'inni dhiigaa koo gosa kamii fi sababni isaa maali?
- Qorannoo dabalataa barbaachisaa?
- Nyaata koo keessatti maal jijjiiruu qaba?
- Yoom deebi'ee qoratamuu qaba?
Maddoota
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/anaemia
- https://www.nhs.uk/conditions/iron-deficiency-anaemia/
- https://www.nhlbi.nih.gov/health/anemia/symptoms
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
የብረት ማሟያን በደህና መውሰድ
የቫይታሚን ቢ ትዌልቭ እጥረት
Halkan gahaa rafnee guyyaa dadhabuu: sababoota baratamoo fi yoom ogeessa bira deemuu qabna
Dhibee kalee yeroo dheeraa fi qorannoo dursee godhamu Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa