የሳንባ ነቀርሳ

Tuberculosis (TB)

በሐኪም (MD) የተጻፈ · Written by an MD · 2026-09-20

ምንድን ነው?

የሳንባ ነቀርሳ ወይም ቲቢ (tuberculosis, TB) ማይኮባክቴሪየም ቲዩበርኩሎሲስ (Mycobacterium tuberculosis) በሚባል ባክቴሪያ የሚከሰት በሽታ ነው። በብዛት ሳንባን ያጠቃል፤ ሌሎች የሰውነት ክፍሎችንም ሊያጠቃ ይችላል። ብዙዎችን የሚያሳስብ በሽታ ነው፤ ግን ቀድሞ ከተመረመርንና ሕክምናውን ከጨረስን ሙሉ በሙሉ መዳን ይቻላል።

ቲቢ በአየር ይተላለፋል። በተዘጋ ክፍል ከታማሚ ጋር ረጅም ጊዜ አብሮ መቆየት የመተላለፍ እድሉን ይጨምራል። በእጅ መጨባበጥ ወይም ዕቃ በመካፈል ግን አይተላለፍም። ታማሚውን በበሽታው ምክንያት አናጥላላ፤ መረጃ፣ ሕክምናና ድጋፍ እንስጥ። ተላላፊ በሆነበት ጊዜ ግን ቤት መቆየትንና ከሌሎች መራቅን የሚመለከቱ የጤና ባለሙያውን መመሪያዎች መከተል አለበት።

ባክቴሪያው ወደ ሰውነት ገብቶ ዝም ብሎ ሊቆይ ይችላል። ይህ ድብቅ የቲቢ ኢንፌክሽን (latent TB infection) ይባላል፤ ምልክት የለውም፣ አይተላለፍም። ባክቴሪያው መባዛት ሲጀምር ንቁ የቲቢ በሽታ (active TB disease) ይሆናል፤ ምልክቶች ይታያሉ፣ የሳንባ ቲቢም ለሌሎች ሊተላለፍ ይችላል። ቲቢ በብዛት ካለበት አገር የመጡ ሰዎች ድብቅ ኢንፌክሽን ሳያውቁ ሊኖርባቸው ስለሚችል፣ በዲያስፖራ ያሉ ኢትዮጵያውያን ስለ ምርመራ ከሐኪማቸው ጋር መነጋገር ይጠቅማል።

አደገኛ ምልክቶች

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

ብዙ ደም ማሳል።
ከባድ ትንፋሽ ማጠር ወይም መተንፈስ መከበድ።
ከፍተኛ ትኩሳት ከግራ መጋባት ጋር።
የቲቢ መድኃኒት እየወሰዱ የዓይን ወይም የቆዳ ቢጫ መሆን፣ ከባድ ማስታወክ ወይም የዕይታ ለውጥ ካለ። እነዚህ አሳሳቢ የመድኃኒት የጎንዮሽ ጉዳት (side effect) ሊሆኑ ይችላሉ፤ መድኃኒቱን ያቁሙና ወዲያውኑ የጤና ባለሙያዎን ያነጋግሩ።

ሕፃናትና ትንንሽ ልጆች ለከባድ የቲቢ በሽታ የበለጠ ተጋላጭ ናቸው። ቤት ውስጥ ቲቢ ካለ ልጆቹ ምልክት ባይኖራቸውም ይመርመሩ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ?

መድኃኒቱን በታዘዘው መሠረት በየቀኑ እስከ መጨረሻው ይውሰዱ። ምልክቱ ቢቀንስም አያቋርጡ። ብዙውን ጊዜ ሕክምናው ከ4 እስከ 6 ወር ይቆያል፤ ትክክለኛውን ጊዜ ሐኪሙ ይወስናል።
መድኃኒቱን ማቋረጥ፣ መርሳት ወይም በራስ ፈቃድ መቀየር አደገኛ ነው፤ የመድኃኒት መቋቋም (drug resistance) ሊፈጠር ይችላል።
የጎንዮሽ ጉዳት ካለ ፈጥነው ለጤና ባለሙያዎ ይናገሩ። የዓይን ወይም የቆዳ ቢጫ መሆን፣ ከባድ ማስታወክ ወይም የዕይታ ለውጥ ካለ መድኃኒቱን ያቁሙና ወዲያውኑ ያነጋግሩት፤ ሌሎች የመድኃኒት ለውጦችን ግን ያለ ባለሙያ ምክር አያድርጉ።
መስኮትና በር ክፍት ያድርጉ፤ ንጹሕ አየር (ventilation) የቲቢ ስርጭትን ይቀንሳል።
ሳልዎን ይሸፍኑ፤ በጤና ባለሙያ ምክር ጭምብል (mask) ይጠቀሙ።
አብረው የሚኖሩ ሰዎችና ልጆች ምልክት ባይኖራቸውም ይመርመሩ።
ታማሚውን በበሽታው ምክንያት አያጥላሉት። ቲቢ የማንንም ክብር የሚቀንስ በሽታ አይደለም፤ ሕክምናውን እንዲጨርስ ይደግፉ። ስርጭትን ለመከላከል የተሰጠውን የጤና ባለሙያ መመሪያ ይከተሉ።

ምልክቶች

ለ2 ሳምንት ወይም ከዚያ በላይ የቆየ ሳል።
አክታ (sputum)፣ የደረት ህመም ወይም ደም የተቀላቀለበት አክታ።
ትኩሳትና የሌሊት ላብ።
ድካም፣ የምግብ ፍላጎትና ክብደት መቀነስ።
ምልክቶቹ ቀስ ብለው ስለሚጀምሩ ቸል አይበሏቸው።
በልጆች ላይ ምልክቱ ግልጽ ላይሆን ይችላል፤ ሳል፣ ትኩሳት፣ ድካም፣ ጥሩ አለመብላት ወይም ክብደት አለመጨመር ሊታይ ይችላል።

ሐኪም መቼ ማየት?

ከ2 ሳምንት በላይ የቆየ ሳል ካለዎት።
ከቲቢ ታማሚ ጋር በቅርብ ከኖሩ ወይም ከተገናኙ፣ ምልክት ባይኖርዎትም። የቅርብ ንክኪ ምርመራ (contact investigation) ሕመሙን ቀድሞ ለማግኘት ይረዳል።
ኤች አይ ቪ (HIV)፣ የስኳር በሽታ (diabetes) ወይም የምግብ እጥረት ካለዎት፣ ወይም የሚያጨሱ ከሆነ፣ ስለ ቲቢ ምርመራ ይነጋገሩ። እነዚህ የቲቢ እድልን ይጨምራሉ።
ምርመራው የአክታ ናሙና (sputum sample)፣ ፈጣን ሞለኪውላር ምርመራ (rapid molecular test) እና የደረት ኤክስሬይ (chest X-ray) ሊያካትት ይችላል። ኤክስሬይ ብቻውን ቲቢን አያረጋግጥም።
መድኃኒት የተቋቋመ ቲቢ (drug-resistant TB) ልዩ ምርመራና ልዩ መድኃኒቶችን ይፈልጋል፤ ግን መታከም ይችላል።

መከላከያ

ቀድሞ መመርመርና ሕክምናውን መጨረስ ራስንና ቤተሰብን ይጠብቃል።
ድብቅ ኢንፌክሽን ካለዎት የቲቢ መከላከያ ሕክምና (TB preventive treatment, TPT) ኢንፌክሽኑ ወደ በሽታ እንዳይቀየር ይረዳል።
የቢሲጂ ክትባት (BCG vaccine) ሕፃናትን ከአንዳንድ ከባድ የቲቢ ዓይነቶች ይጠብቃል፤ ሁሉንም ኢንፌክሽን ስለማይከላከል ምልክት ካለ ምርመራ ያስፈልጋል።
ንጹሕ አየር ያስገቡ፤ ሳልን ይሸፍኑ።
ማጨስ ያቁሙ፤ ኤች አይ ቪንና የስኳር በሽታን በደንብ ይቆጣጠሩ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው