Dhibee TB: qufaa turu, galgala dafquu fi ulfaatina qaamaa hir'achuu
Tuberculosis (TB): a cough that lasts, night sweats and weight loss
Viidiyoo · Ethio Tebib Afaan Oromoo
Barreeffama: Hikimna · 2026-10-31
Maal jechuudha?
TB (tuberculosis) dhibee baakteeriyaa Mycobacterium tuberculosis jedhamuun dhufuudha. Yeroo baay'ee sombaa miidha, garuu qaama biraas, kan akka kalee, sammuu fi lafee dugdaa, qabachuu danda'a. TB sombaa qilleensaan nama irraa namatti darba: namni TB qabu yeroo qufaa'u, haxxifatu ykn tufu.
Qufaa hunda salphaatti hin ilaalinaa. TB yeroo baay'ee suuta suutaan jalqaba, mallattooleen isaa ji'oota hedduuf laafaa ta'uu danda'u; kanaaf namoonni baay'een yeroo dheeraa booda mana yaalaa deemu. TB yaala sirrii yoo argate ni fayya; sirriitti yoo hin yaalamne garuu qaama keessa faca'ee lubbuu galaafachuu danda'a.
Mallattoolee baratamoo:
- Qufaa yeroo dheeraa turu; yeroo tokko tokko aakkii ykn dhiiga wajjin.
- Galgala ykn halkan akka malee dafquu.
- Fedhii nyaataa dhabuu.
- Ulfaatina qaamaa osoo hin yaadin hir'achuu.
- Qaamni ho'uu (fever), dadhabbii fi dhukkubbii qomaa.
Mallattoolee balaa
Kanneen keessaa tokko yoo jiraate hatattamaan mana yaalaa deemaa (Finfinnee keessatti ambulaansii Fannoo Diimaa 907; Ameerikaa keessatti 911; biyya biraa keessatti lakkoofsa balaa naannoo keessanii):
- Dhiiga baay'ee qufaa'uu.
- Hafuura baafachuu baay'ee dadhabuu.
- Dhukkubbii qomaa cimaa.
- Of wallaaluu, mataa cimaan dhukkubuu ykn morma jabaachuu.
Mana keessatti maal gochuu dandeenya?
- Qufaan torban lamaa ol yoo isin irra ture, keessumaa mallattoolee armaan olii wajjin, mana keessatti hin eegginaa; qorannoof mana yaalaa deemaa.
- Hanga qoratamtanitti yeroo qufaa'tan ykn haxxifattan afaan fi funyaan keessan haguugaa; mana keessan qilleensa gahaa qabsiisaa.
- TB yoo isinitti mirkanaa'e, qoricha akkuma ajajametti guyyaa guyyaan fudhadhaa, hanga xumuramutti. Yoo foyya'uu argitanis hin dhaabinaa; qoricha addaan kutuun TB qoricha dandamatu (drug-resistant TB) fiduu danda'a.
- Maatii fi namoonni isin wajjin jiraatan akka qoratamaniif ogeessa fayyaa gaafadhaa.
Yoom ogeessa fayyaa bira deemuu qabna?
- Qufaan torban lamaa ol yoo ture.
- Qufaa wajjin galgala dafquu, fedhii nyaataa dhabuu ykn ulfaatina hir'achuu yoo argitan.
- Dhiiga qufaa'uu.
- Nama TB qabu wajjin jiraachuu, HIV, sukkaara ykn nyaata gahaa dhabuu yoo qabaattan, mallattoon xiqqaan illee yoo jiraate.
Ittisa
- Namni TB qabu qoricha isaa sirriitti yoo xumure, dhibee namatti darbuu dhaaba.
- Yeroo qufaa'tan haguugaa; mana keessatti qilleensa gahaa qabsiisaa.
- Tamboo dhiisaa; sukkaara fi HIV yoo qabaattan yaala sirrii hordofaa.
- Daa'imman talaallii BCG akka argatan godhaa.
Gaaffilee ogeessa fayyaaf
- Qufaan koo TB ta'uu danda'aa? Qorannoo kam na barbaachisa?
- Qoricha TB yeroo meeqaaf fudhachuu qaba?
- Maatiin koo qoratamuu qabuu?
- Qoricha yoo dagadhe maal gochuu qaba?
Maddoota
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis
- https://www.nhs.uk/conditions/tuberculosis-tb/
- https://www.who.int/health-topics/tuberculosis
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34916453/
Gaaffilee fi deebii
Gaaffii jalqabaa gaafadhaa.
Mata dureewwan walqabatan
Michii sombaa: eenyutu saaxilama, mallattoolee, miidhaa fi ittisa
Asimii: mallattoolee, wantoota kaasan fi yoom hatattamaan gargaarsa barbaaduu qabna
የሳንባ ነቀርሳ
ኤችአይቪ Kun barnootaaf qofa; gorsa yaalaa dhuunfaa hin bakka bu’u. Balaa hatattamaa irratti tajaajila naannoo keessanii waamaa; Ameerikaatti 911.
Barreeffamoota hunda · Waa’ee keenya · Nu quunnamaa